6.+Litteratur+som++nasjonsbyggar.+Gøran+Torbjørn+Jorun+Darssan

=Introduksjon= toc

Nasjonsbygging er ei utvikling og styrking av ein nasjon og samhaldet mellom folket i nasjonen. Den norske nasjonsbygginga, starta på slutten av 1700-talet i tidsepoken vi kallar for romantikken. I denne perioden vart kjensler meir i fokus og ulike problemstillingar fekk no kjenslebaserte forklaringar sidan fornufta ikkje egna seg bra nok. Forfattarar skreiv meir etter sine eigne følelsar og tolkingar av verda rundt seg og mykje fantasi på toppen av det verkelege skapte fantastisk litteratur, musikk og kunst.

Innan litteraturen i denne perioden var folkedikting i storfokus. Eventyr, segner og folkeviser vart skrive ned og den norske litteraturen blomstra.

=Folkedikting=

Folkediktinga har røter tilbake til mellomalderen, men vart skrivne ned først under nasjonalromantikken, dei fleste av Asbjørnsen og Moe. Rundt 1840, var folkediktinga stort sett berre kjend for bønder og bygdefolk fordi den ikkje vart skrive ned. Wergeland, som var ein lærd og kulturbevisst bymann, sa "Man må til fjells for å finne den, og da må man forstå sproget, og det gjør man i alminneligheten ikke." Etter at folkekulturen, eventyra, segnene, visene og musikken kom til byane, gjekk det ikkje mange år før folkediktinga vart til nasjonallitteratur.

Eventyr[[image:Askeladden_som_kappåt_med_trollet.jpg width="388" height="248" align="right" caption="Bilete frå Ivo Caprinos filmatisering av eventyret om Oskeladden som kappåt med trollet."]]
Eventyra vart viktige for å byggje opp norsk identitet. Det var særleg overklassen som var oppteken av nasjonsbygginga, og dei såg eventyra som viktige for å skildre den særnorske bondekulturen, som dei rekna for rotnorsk. Norske eventyr har same tema og motiv som eventyr frå mange andre land, men miljøet er særnorsk. Eventyra er prega av faste formuleringar som “det var ein gong…”, “bakanfor sju blånar…” og “…snipp, snapp, snute”, og faste handlingsmønster som gjentek seg. Personane går igjen frå eventyr til eventyr, til dømes Espen Oskeladd, og dei er meir typar enn djupe personar. Magiske tal som tre og sju går ofte att, med tre brør, sju blånar, tre oppgåver som helten må løyse. Andre “lover” for eventyr er mellom anna scenisk totalslov, som gjer at aldri meir enn to personar snakkar saman i eventyr. Tvillinglova er at Pål må gjere som Per, og bakvektslova er at det alltid er den siste, Espen Oskeladd, som lukkast. Ofte er eventyra overnaturlege, troll og dyr kan snakke, og dyra ter seg nett som vi menneske gjer. Det er kanskje ikkje så rart sidan alle har visst at eventyra ikkje var sanne. Dei endar alltid godt. Funksjonen til eventyra var å underhalde, men ofte også å bekrefte normer i samfunnet, vise at det lønte seg å vere hjelpsam og vitelysten, til dømes. Skjemteeventyr gjorde ofte narr av autoritetane, til dømes prestar og futar.

Segner
Segner har gitt seg ut for å vere sanne og difor er dei ofte tids- og stadbestemte. Dei skulle ofte forklare naturfenomen, som “holet i Torghatten”, “Olavskjelder”, og liknande. Nokre segner vart òg brukte til å skremme ungar til å ikkje gå nær vatn, som segner med nykken og draugen. Vi har også segner om bytingar, som skulle forklare at ungar med medfødde lidingar var blitt bytta av troll med dei rette ungane. Segner er ofte kortare enn eventyra. Ein aktiv innsamlar av segner, var som med folkeeventyra – Asbjørnsen.

Folkeviser
I 1840-åra kom ein heilt anna form for folkedikting fram i lyset, folkeviser. Opphavleg hadde dette berre vore noko for overklassen og derfor handla visene som oftast om kjærleik og sjalusi mellom menneske frå høgare sosiale lag. Dei to mest aktive og kjende innsamlarane av folkeviser var Olea Crøger og Magnus Brostrup Landstad. Dei fann viser med humor og om troll, [|vetter] eller bergtaking. Landstad gav i 1853 ut den enorme samlinga av folkeviser kalla //Norske Folkeviser//. Denne var på 900 sider og hadde eit notevedlegg som Ludvig Mathias Lindeman hadde samla inn.

Stort sett var det kvinner som framførte visene og menn som tok ansvar for musikken. Torgeir Augundson, eller "Myllarguten" som han vart kalla, var den mest kjende på hardingfele på midten av 1800-talet. På grunn av sine improvisasjonar vekte han stor begeistring og til og med Ole Bull sa "Jeg er intet mot Myllarguten."

som er på veg til kyrkja. Visa er eit eksempel på bergtaking sidan ho vert bergteken av bergkongen på vegen. Slik opnar visa: //Hjukse den stoltaste gard i Sauherad var.// //-tidi fell meg long'e// //stolt Margjit var dott'ri oppå den gard.// //"Det er eg som ber sorgji så trong'e."// ||= Ein moderne versjon av "Hanen stend på stabburshella" viser at folkevisene fortsett blir spelt den dag i dag, men ofte med ein ny vri. Dette er ei folkevise som kan syngast eller bli spelt i kanon som ein kan høyre på slutten av opptaket. //Hanen stend på stabburshella// //Bonden gieve honom Korn// //Rakken skvakkar i bergom nord// //Og hjuringen bles i horn.// || =Viktige personar=
 * = **Margjit Hjukse** ||= **Hanen stend på stabburshella** ||
 * = media type="youtube" key="s5lqVv5g0qQ" height="25" width="300" ||= media type="youtube" key="UTE4tMJGZkg" height="25" width="300" ||
 * = Eit opptak av "Margjit Hjukse". Visa handlar om ei dame, Margjit Hjukse

Henrik Wegeland
 Mange norske forfattarar hjelpte den norske befolkninga med å gjenvinne fridomen og sjølvtilliten tilbake ved å skrive bøker, som er inspirert av bl.a. dei franske fridoms- og rettferdsideala. Henrik Wergeland var ein av dei. I kampen om rettferd gjaldt det å få med heile folket. Derfor dreiv han eit avansert opplysningsarbeid for å utdanne folk til å ta del i det demokratiske styret. Han starta folkebibliotek, skreiv mange opplysningshefter, som han kalla "For Almuen". I tillegg gav han ut bladet "For Arbeidsklassen", og skreiv lærebøker i ulike fag.

Wergeland deltok i alle 17. mai-markeringar som blei arrangert, til tross for motstand frå konservativt hald. Den gongen var 17. mai-toget berre for vaksne. Dermed skreiv han bøkene ”Småguttenes nasjonalsang” med dei kjente strofene ”Vi ere en nasjon vi med, vi små, en alen lange”, for å få barn til å delta i toget også. Men, han klarte ikkje å få det til å skje. Dette klarte derimot ein anna mann – Bjørnstjerne Bjørnson. Men Wergeland stoppa ikkje med det. Han ivra også for at dei små og fattige skulle være med å feire denne dagen og bruke den for å kjempe for sosial rettferd.

Wergeland hadde ei demokratisk innstilling. Han innsåg at Noreg var eit urettferdig demokrati og at fattigfolk ikkje fekk ta del i dei politiske avgjeringane. Dermed kjem rolla hans som nasjonsbyggjar inn i bildet.

Bjørnstjerne Bjørnson
Ein anna mann som hadde mykje å seie for nasjonsbygginga var Bjørnstjerne Bjørnson. Han var Noregs store nasjonale diktar, og sidan midten av 1800-tallet har han hatt ein plass som ein av ”dei fire store”. Han er kjend for å ha brukt krafta i eit dikt til å påverke befolkninga til å delta aktivt i politikken, og hans mål var å skape ein identitet og nasjonalstoltheit. I 1859 skreiv Bjørnstjerne Bjørnson det som seinare skulle bli nasjonalsongen vår, ”Ja, vi elsker dette landet”. Etter at den vart framført for første gong, 17. mai 1864, oppnådde den ein så stor suksess at den snart avløyste både "Sønner av Norge", som då var nasjonalsongen, og "Norges skaal", som var ei nokså populær drikkevise.

// "Dette digt, som er blevet den norske nationalsang, indeholder i sterk forkortning hele Bjørnsons politiske og nationale program, hans ømme kjærlighed til fædrelandet, hans beundring for landets historie - et helt lidet «anegalleri» til patriotismens opbyggelse, hans frihetsbegeistring, ja endogsaa hans skandinavisme er med." // //- Gerhard Gran //


 * = media type="youtube" key="B4RktQxbZkQ?rel=0" height="243" width="300" ||= [[image:Bjørnstjerne_Bjørnson_(1908).jpg width="372" height="241"]] ||
 * = Framføring av Bjørnstjerne Bjørnson sitt mest kjende verk, "Ja, vi elsker dette landet." ||= Bjørnstjerne Bjørnson ||

Johan Sebastian Welhaven og motsettinga til Henrik Wergeland [[image:Johan_Sebastian_Welhaven.jpg height="199" align="right" caption="Johan Sebastian Welhaven"]]
Johan Sebastian Welhaven sitt forhold til Henrik Wergeland var ikkje særleg bra. Welhaven sparte ikkje på kreftene når han harselerte med Wergeland og tilhengjarane hans. Welhaven delte ikkje dei demokratiske ideane til Wergeland og han meinte også at demokrati berre var egna for eliten, altså ein liten del av den øvre klassen. Dei oppførte seg heilt forskjellig og bygde nasjonen ved hjelp av litteraturen i to ulike retningar. Wergeland dreiv med folkeopplysning og var oppteken av dei fattige og undertrykte i samfunnet. Welhaven derimot skreiv nesten ikkje om desse problema og denne gruppa av samfunnet. Han interesserte seg heller for kulturen til overklassen – borgarskapet, embetsmenn og dei lærde. Overklassen hadde mykje kontakt med Danmark og Europa elles. Dette var bra, meinte Welhaven, fordi utanlandske impulsar kunne stimulere til å utvikle den norske kulturen. Derfor var kontakten med Danmark viktig. Når vi ser tilbake, står diktinga til Henrik Wergeland og Johan Sebastian Welhaven som høgdepunkt i litteraturhistoria i første del av 1800 talet.

=Kjeldeliste=


 * Bøker:**
 * Grip teksten Norsk Vg2


 * Nettstader:**
 * Wikipedia - Norsk Litteratur (Romantikken 1800-1850)
 * Wikipedia - Ja, vi elsker dette landet


 * Bilete, lyd og video:**
 * Oskeladden som kappåt med trollet
 * Margjit Hjukse
 * Hanen stend på stabburshella
 * Henrik Wergeland
 * "Ja, vi elsker dette landet"
 * Bjørnstjerne Bjørnson
 * Johan Sebastian Welhaven